Bốn mươi tỷ đô-la không có một sân vận động: Pakistan và khoảng trống đầu tư thể thao

THÁNG TÁM, MỘT CON SỐ, MỘT KHOẢNG TRỐNG Tháng Tám năm 2026, tôi ngồi trước màn hình ở Melbourne và đọc bản trình bày của Hội đồng Xúc tiến Đầu tư Đặc biệt Pakistan — SIFC. Con số nằm ngay dòng đầu: bốn mươi tỷ đô-la Mỹ. Bên dưới là danh mục: đường sắt ML-1 chạy từ Karachi tới Peshawar, dự án cấp nước K-IV cho Karachi, dầu khí, khí đốt, viễn thông, nông nghiệp, khoáng sản. Tôi đọc chậm. Đọc lại lần thứ hai. Rồi lần thứ ba. Không có một dòng nào về thể thao. Bốn mươi tỷ đô-la. Tôi thử quy đổi trong đầu. Đó là khoảng hơn ba mươi lần tổng ngân sách một năm của Liên đoàn Cricket Pakistan. Đủ để xây mới toàn bộ hệ thống sân vận động của một quốc gia hơn 240 triệu dân, và vẫn còn dư để trả lương cho tất cả vận động viên chuyên nghiệp trong nước suốt một thập kỷ. Nhưng số tiền đó đã chọn con đường khác — đường ray, đường ống nước, giếng dầu. Nó không đi qua một khán đài nào. Với một người làm nghề bình luận thể thao như tôi, đây không đơn thuần là một tin kinh tế. Đây là một tin thể thao bị dán sai nhãn. Và như mọi lần, cái nhãn sai lại nói với ta nhiều hơn cái nhãn đúng. Tôi không viết bài này để trách một chính phủ đã chọn đường sắt thay vì sân vận động. Tôi viết vì tò mò: điều gì xảy ra với một nền thể thao khi nó không nằm trong bất kỳ danh mục đầu tư nào của quốc gia mình? Khi cả một thế hệ tài năng lớn lên trong một hệ thống không được rót vốn, không được quy hoạch, không được nhắc tên trong những cuộc họp quan trọng nhất? Câu trả lời nằm ở Pakistan, và nó bắt đầu từ những con số rất cụ thể. BỐI CẢNH: KHI MỘT QUỐC GIA CHỌN NHỮNG GÌ NÓ ĐẦU TƯ SIFC được thành lập năm 2026 như một cơ chế đứng trên nhiều bộ ngành, nhằm tháo gỡ rào cản và xúc tiến đầu tư nước ngoài vào Pakistan. Danh mục 40 tỷ đô-la mà cơ quan này công bố là kết quả của hàng loạt cuộc đàm phán với các định chế tài chính quốc tế: Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB), Ngân hàng Đầu tư Cơ sở Hạ tầng Châu Á (AIIB), Ngân hàng Thế giới, Ngân hàng Đầu tư Châu Âu (EIB), Ngân hàng Phát triển Hồi giáo (IsDB), và Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA). Hai dự án được nhắc nhiều nhất là đường sắt ML-1 và hệ thống cấp nước K-IV. ML-1 là tuyến đường sắt huyết mạch dài khoảng 1.733 km nối Karachi với Peshawar, dự án đã trải qua nhiều lần điều chỉnh chi phí và thiết kế, và mỗi lần điều chỉnh lại là một lần đàm phán mới với các chủ nợ. K-IV là dự án cấp nước quy mô lớn nhằm giải quyết tình trạng thiếu nước kéo dài của Karachi — thành phố hơn 16 triệu dân, nơi hàng triệu người sống trong cảnh nước máy chỉ chảy vài giờ mỗi ngày. Về mặt giám sát, Ủy ban Thường trực Quốc hội phụ trách Bộ Kinh tế đã tổ chức các phiên chất vấn về tiến độ. Các nghị sĩ Jamil Qureshi và Mirza Ikhtiar Baig là những tiếng nói thường xuyên đặt câu hỏi về tính khả thi, về nguồn vốn đối ứng, và về việc liệu các cam kết quốc tế có được giải ngân đúng hạn hay không. Văn phòng Thủ tướng, Bộ Kế hoạch, Phát triển và Sáng kiến Đặc biệt, Bộ Tài chính và Doanh thu, cùng các cơ quan cấp tỉnh của Sindh — Ban Kế hoạch và Phát triển Sindh, Sở Tài chính Sindh — đều tham gia vào quy trình. Trong toàn bộ cấu trúc đó, không có Bộ Thể thao. Không có cơ quan quản lý thể thao quốc gia nào được nêu tên. Không có một dòng ngân sách nào dành cho cơ sở hạ tầng thể thao, dù chỉ ở mức biểu tượng. Đây là điểm tôi muốn dừng lại. Bởi vì để hiểu ý nghĩa của sự vắng mặt, ta phải hiểu cái gì đã bị bỏ lại phía sau. CRICKET: TÔN GIÁO THỨ HAI VÀ NHỮNG CON SỐ BIẾT NÓI Nếu có một môn thể thao định nghĩa Pakistan, đó là cricket. Không phải bóng đá như ở phần lớn thế giới, không phải bóng rổ như ở Philippines. Cricket. Môn thể thao mà Imran Khan — người sau này trở thành Thủ tướng — đã dẫn dắt tới chức vô địch World Cup năm 2026 tại Melbourne, trên chính mảnh đất mà tôi đang sống. Tôi đã nghe kể lại trận chung kết đó nhiều lần, từ những người Úc gốc Pakistan ở khu Broadmeadows, và mỗi lần họ kể, giọng lại run lên như thể trận đấu vừa mới kết thúc hôm qua. Bảy năm trước, năm 2026, Pakistan vô địch Champions Trophy tại London, đánh bại Ấn Độ trong trận chung kết. Đó là một trong những khoảnh khắc hiếm hoi mà cả một quốc gia dường như ngừng tranh cãi để cùng ăn mừng. Pakistan Super League (PSL) ra đời năm 2026 và nhanh chóng trở thành giải đấu T20 có doanh thu ổn định, thu hút các ngôi sao quốc tế. Các đội như Karachi Kings, Lahore Qalandars, Islamabad United, Peshawar Zalmi, Quetta Gladiators và Multan Sultans đã tạo ra một hệ thống kinh tế thu nhỏ: bản quyền truyền hình, áo đấu, vé, thương hiệu. Những cái tên như Babar Azam, Shaheen Afridi, Mohammad Rizwan, Fakhar Zaman, Naseem Shah, Haris Rauf đã trở thành tài sản quốc gia, được theo dõi từ Dubai tới Toronto, từ London tới Sydney. Nhưng đây là điều mà ít người bên ngoài để ý: thành công của cricket Pakistan gần như không đến từ đầu tư công vào cơ sở hạ tầng. Nó đến từ một thị trường tư nhân đủ lớn để tự nuôi mình, và từ một niềm đam mê dân tộc đủ mạnh để bù đắp cho sự thiếu thốn. Ba sân vận động lớn nhất — National Stadium ở Karachi, Gaddafi Stadium ở Lahore, Rawalpindi Cricket Stadium — đã phục vụ bóng đá đỉnh cao trong nhiều thập kỷ, được nâng cấp chủ yếu nhờ các chu kỳ giải đấu quốc tế chứ không nhờ một chiến lược hạ tầng dài hạn. Khi Pakistan đăng cai ICC Champions Trophy năm 2026, đó là lần đầu tiên sau gần ba thập kỷ nước này tổ chức một giải đấu toàn cầu lớn trên sân nhà. Áp lực nâng cấp sân bãi, an ninh và hậu cần là khổng lồ. Nhưng nó đến muộn, đến sau khi phần lớn vốn đã bị hút vào những danh mục khác. Tôi nói điều này với tư cách người đã theo dõi các trận đấu của Pakistan qua truyền hình và qua những chuyến đi tới các giải quốc tế: cricket Pakistan phát triển không phải vì được đầu tư, mà bất chấp việc không được đầu tư. Và đó chính là bi kịch. Từ bỏ cây bút một chút. Hãy để tôi kể về một lần tôi suýt viết sai. HOCKEY: TỪ HUY CHƯƠNG VÀNG OLYMPIC ĐẾN BÓNG TỐI Khúc côn cầu trên cỏ — field hockey — từng là niềm tự hào lớn nhất của Pakistan trên đấu trường Olympic. Đội tuyển quốc gia giành huy chương vàng Olympic năm 2026 tại Rome, năm 2026 tại Mexico City, và năm 2026 tại Los Angeles. Họ vô địch World Cup các năm 2026, 2026, 2026 và 2026. Trong suốt bốn thập kỷ, Pakistan là một trong những cường quốc khúc côn cầu của thế giới, sánh vai cùng Ấn Độ, Hà Lan, Úc và Đức. Hôm nay, đội tuyển đó không còn giành vé dự Olympic một cách thường xuyên. Cơ sở hạ tầng khúc côn cầu — sân cỏ nhân tạo, trung tâm huấn luyện, hệ thống giải trẻ — đã xuống cấp nghiêm trọng. Một môn thể thao từng đưa tên tuổi Pakistan lên bản đồ thế giới giờ đây tồn tại trong tình trạng gần như không có đầu tư. Tôi có một ký ức cụ thể. Năm 2026, trong một chuyến công tác, tôi ngồi nói chuyện với một cựu tuyển thủ khúc côn cầu Pakistan ở một quán cà phê tại Dubai. Ông kể về những năm 2026, khi đội tuyển được tập huấn ở châu Âu, khi các trận đấu được truyền hình trực tiếp và cả nước dừng lại để xem. Rồi ông im lặng một lúc, và nói một câu mà tôi ghi lại ngay vào sổ: “Chúng tôi không mất môn thể thao này vì thua. Chúng tôi mất nó vì không ai còn xây sân cho trẻ con chơi.” Đó là ngôn ngữ của hạ tầng, không phải ngôn ngữ của cảm xúc. Và hạ tầng là thứ chỉ có thể đến từ ngân sách. SQUASH: VƯƠNG TRIỀU ĐÃ TÀN NHƯ THẾ NÀO Không có câu chuyện nào rõ hơn về sự trỗi dậy và suy tàn của thể thao Pakistan bằng squash. Jahangir Khan được xem là vận động viên squash vĩ đại nhất mọi thời đại. Ông từng giữ chuỗi bất bại kéo dài 555 trận, kéo dài hơn năm năm, một con số mà đến nay chưa ai chạm tới trong bất kỳ môn thể thao đối kháng cá nhân nào. Ông vô địch British Open mười lần liên tiếp. Em họ của ông, Jansher Khan, tiếp nối với tám chức vô địch thế giới. Trong gần hai thập kỷ, Pakistan là trung tâm của squash toàn cầu. Hôm nay, không một tay vợt Pakistan nào nằm trong nhóm đầu thế giới. Các sân squash ở Karachi và Lahore — nhiều sân trong số đó từng là biểu tượng kiến trúc — đã bị bỏ hoang hoặc chuyển đổi mục đích sử dụng. Hệ thống đào tạo trẻ tan rã. Điều đáng chú ý là squash không cần nhiều vốn như cricket hay khúc côn cầu. Một sân squash chi phí thấp hơn nhiều so với một sân cricket quốc tế. Nhưng nó cần một thứ khác: một chiến lược dài hạn, một cơ quan quản lý đủ năng lực để duy trì hệ thống, và một dòng ngân sách đủ ổn định để nuôi các lứa vận động viên kế tiếp. Ba môn thể thao, ba quỹ đạo khác nhau, nhưng cùng một điểm chung: không có dòng vốn nào từ nhà nước trong danh mục đầu tư chiến lược. Cricket sống sót nhờ thị trường. Khúc côn cầu suy tàn. Squash gần như biến mất. CON SỐ 40 TỶ VÀ CÁI MÀ NÓ KHÔNG NÓI Quay lại con số 40 tỷ đô-la. Tôi đã dành nhiều tuần để đọc các báo cáo về gói đầu tư này. Dầu khí. Khí đốt. Đường sắt. Viễn thông. Nông nghiệp. Khoáng sản. Thủy lợi. Đây đều là những lĩnh vực có thể tạo ra tăng trưởng GDP đo lường được, có thể trả nợ, có thể thuyết phục các chủ nợ quốc tế như ADB, AIIB hay Ngân hàng Thế giới giải ngân. Thể thao không có những đặc tính đó — ít nhất là không ở dạng dễ đo lường. Đầu tư vào một sân vận động không tạo ra lợi suất trực tiếp cho ngân sách trong vòng mười năm. Đầu tư vào một hệ thống đào tạo trẻ thậm chí còn khó lượng hóa hơn. Ở đây, kinh nghiệm theo dõi các trận đấu và các chu kỳ Olympic của tôi dạy cho tôi một điều: thể thao luôn là thứ bị đối xử như phần thặng dư của nền kinh tế — được hưởng khi mọi thứ đã ổn, bị cắt đầu tiên khi có khủng hoảng. Nhưng ở Pakistan, khủng hoảng đã kéo dài đủ lâu để trở thành trạng thái thường trực. Và như vậy, thể thao không bao giờ đến lượt. Điều này có hợp lý không? Về mặt kỹ thuật tài chính, có. Một quốc gia thiếu nước máy, thiếu đường sắt, thiếu điện, cần ưu tiên những thứ đó trước. Tôi không tranh cãi với logic đó. Nhưng tôi tranh cãi với cách nó được trình bày như một lựa chọn duy nhất có thể. Thể thao không phải là đối thủ của đường sắt. Trong nhiều nền kinh tế, thể thao là hạ tầng xã hội có lợi suất kép: nó tạo ra việc làm, thu hút du lịch, cung cấp ống thoát cho năng lượng của giới trẻ, và — điều quan trọng nhất — nó xây dựng một bản sắc quốc gia mà không một dự án thủy lợi nào có thể thay thế. Nhìn sang bên cạnh. Ấn Độ đã biến cricket thành một ngành công nghiệp trị giá hàng tỷ đô-la thông qua IPL, với hệ sinh thái từ truyền hình, thương mại đến đào tạo trẻ. Bangladesh đầu tư có hệ thống vào cricket và giờ có một đội tuyển có thể gây khó cho bất kỳ ai trên sân nhà. Sri Lanka, với dân số chỉ hơn 20 triệu, từng vô địch World Cup 2026 và là một thế lực cricket trong nhiều thập kỷ. Pakistan có tài nguyên con người nhiều hơn cả ba nước đó cộng lại về mặt dân số. Nhưng nó thiếu thứ mà không lượng hóa được: một chiến lược quốc gia đặt thể thao vào vị trí xứng đáng. VẾT NỨT KHÔNG NẰM TRÊN SÂN CỎ Có một điều tôi phải thành thật. Khi tôi bắt đầu viết bài này, tôi muốn kết luận bằng một lời kêu gọi đơn giản: Pakistan hãy rót vốn cho thể thao. Nhưng càng đọc, tôi càng thấy kết luận đó quá dễ dãi. Vấn đề sâu hơn nằm ở cách chúng ta phân loại mọi thứ. Bản tin về gói đầu tư 40 tỷ đô-la được dán nhãn là tin kinh tế. Không ai phản đối. Nhưng khi tôi đọc danh sách các ngành, tôi thấy một sự thật khác: cách một quốc gia phân loại ngân sách chính là cách nó nói ra thứ tự ưu tiên thật của mình. Bạn không cần đọc tuyên bố của chính phủ để biết họ quan tâm điều gì. Bạn chỉ cần đọc bảng mục lục ngân sách, xem dòng nào được in đậm, dòng nào bị bỏ qua. Điều này không chỉ đúng với Pakistan. Nó đúng với mọi quốc gia, kể cả nước tôi đang sống, nước Úc, nơi thể thao được đầu tư mạnh nhưng chủ yếu dựa trên tiêu chí thương mại và thành tích huy chương, còn các môn thể thao cộng đồng lại phụ thuộc vào xổ số và tình nguyện. Nó đúng với Việt Nam, nơi thể thao đỉnh cao được đầu tư có trọng điểm nhưng hệ thống cơ sở hạ tầng cho trẻ em vẫn là một câu hỏi mở. Vết nứt năm 2026 không nằm trên sân cỏ, mà nằm ngay trong cách chúng ta nhìn thế giới. Tôi học được điều đó trong một khách sạn ở Moscow sau trận chung kết World Cup, khi tôi ngồi ba ngày một mình xem lại băng ghi hình và nhận ra rằng tôi đã nhìn thấy những gì tôi muốn thấy, chứ không phải những gì đang diễn ra. Và khi áp dụng vào đây, tôi thấy một điều tương tự. Khi một bản tin về đường sắt, đường ống nước và dầu khí bị xử lý như thể nó không liên quan gì đến thể thao, chúng ta đã tự vẽ một ranh giới nhân tạo giữa hai lĩnh vực vốn dĩ là một. Một quốc gia không chọn giữa đường sắt và sân vận động chỉ bằng con số. Nó chọn bằng bản sắc. Và bản sắc Pakistan — một bản sắc mà cricket, khúc côn cầu và squash đã tạo dựng qua nhiều thế hệ — rõ ràng không được ghi nhận trong bảng mục lục. Chuyển nhượng không chỉ là con số, mà là tấm gương phản chiếu cơn sốt của thời đại. Đây không phải một vụ chuyển nhượng cầu thủ, nhưng nguyên tắc thì giống hệt: con số 40 tỷ đô-la là một tấm gương. Nó phản chiếu điều mà giới hoạch định chính sách Pakistan nhìn thấy khi nhìn vào đất nước mình. Và thật đáng buồn, trong tấm gương ấy, không có ghế khán giả, không có đường chạy, không có sân squash. GÓC PHẢN TRỰC GIÁC: CÓ LẼ THỂ THAO KHÔNG NÊN NẰM TRONG DANH MỤC Đấy là chỗ tôi tự phản biện. Giả sử tôi đúng và Pakistan nên rót một phần trong 40 tỷ đô-la đó cho thể thao. Cụ thể là bao nhiêu? Một phần trăm? Nửa phần trăm? Không ai có câu trả lời rõ ràng. Và nếu rót một phần trăm — tức 400 triệu đô-la — thì số tiền đó nên được tiêu như thế nào để không trở thành một sân vận động trống rỗng, một biểu tượng được khánh thành rồi bỏ hoang sau ba năm? Các dự án thể thao ở Nam Á có một lịch sử đáng chú ý: xây cơ sở hạ tầng rất tốt, nhưng vận hành thì rất kém. Sân mới, nhưng thiếu hệ thống đào tạo. Nhà thi đấu mới, nhưng thiếu huấn luyện viên đủ chuẩn. Đây là vấn đề quản trị, không phải vấn đề tiền. Và nếu đó là vấn đề quản trị, thì việc Pakistan chọn không rót tiền cho thể thao có thể không phải là một sai lầm lớn — nó có thể là một cách tránh lãng phí. Tôi đã tự hỏi điều gì có thể sai trong chính lập luận của mình. Và có vài điều. Thứ nhất, thể thao không chỉ cần tiền để xây dựng, mà còn để duy trì — và nếu quản trị yếu, tiền sẽ chảy vào đúng nơi mà nó không nên chảy: các dự án hào nhoáng, các chuyến công tác của quan chức, các giải đấu một lần rồi tan biến. Cricket Pakistan có một lợi thế mà khúc côn cầu không có: một thị trường tư nhân đủ lớn để giám sát và tự vận hành. Không phải môn nào cũng có lợi thế đó. Thứ hai, khi khán đài trống vắng, ta mới hiểu tiếng ồn chính là nhịp tim của bóng đá. Ở đây cũng vậy. Một sân vận động không có khán giả, không có truyền hình, không có giải đấu ổn định, không có gì để chứng minh giá trị của mình. Rót tiền vào một sân không có khán giả là rót tiền vào khoảng lặng. Thứ ba — và đây là điều tôi nghĩ đến nhiều nhất — vấn đề không phải là có nên rót tiền vào thể thao hay không, mà là thứ tự: đầu tư vào hệ thống trước hay cơ sở hạ tầng trước. Pakistan đã chọn cả hai ở quy mô nhỏ, và kết quả là một môi trường nơi tài năng vẫn xuất hiện — như Babar Azam hay Shaheen Afridi — nhưng không có hệ thống đỡ họ sau khi họ hết thời. Tôi không muốn giả vờ rằng thể thao Pakistan có thể được cứu chỉ bằng một dòng ngân sách. Nhưng cũng không muốn giả vờ rằng sự vắng mặt của nó trong một danh mục 40 tỷ đô-la là chuyện nhỏ. TAKEAWAY Tôi không viết bài này để chờ một câu trả lời. Tôi viết vì tôi tin rằng mỗi khi một nền thể thao bị loại khỏi bảng mục lục của đất nước mình, ta nên ghi lại điều đó — không phải để buộc tội, mà để sau này có thể so sánh. Câu hỏi tôi để các bạn lại: nếu một quốc gia có thể trình bày kế hoạch đầu tư 40 tỷ đô-la và không có lấy một dòng cho thể thao, thì rốt cuộc thể thao chiếm bao nhiêu chỗ trong bản sắc của nó? Và nếu câu trả lời là rất ít, có phải vì thể thao thật sự ít quan trọng — hay vì ta đã đặt sai câu hỏi? Một vận động viên trẻ ở Karachi, hôm nay, đang tập squash trên một sân cũ kỹ, nơi nào đó mà ánh sáng không đủ và mái nhà dột. Nếu Pakistan có thêm một dòng trong bảng mục lục dành cho em, có thể em sẽ là Jahangir Khan tiếp theo. Nếu không, em sẽ trở thành một cái tên mà không ai biết. Thể thao không phải hạ tầng đường sắt. Nhưng nó cũng không phải thứ có thể bị xóa khỏi bảng mục lục mà không để lại dấu vết. Dấu vết đó nằm ở những sân squash bỏ hoang, những sân khúc côn cầu mọc cỏ, và ở một thế hệ tài năng lớn lên trong im lặng. Bốn mươi tỷ đô-la là một con số. Nhưng nó cũng là một lời tuyên bố — về việc Pakistan, ở thời điểm này, chọn trở thành ai.