PUBG Việt - Hàn: Khi luật giải đấu được viết bằng nước mắt và một làn sóng xóa game

Cái khoảnh khắc tôi xác định được — thời điểm ban tổ chức rút tên Himass và TanVuu khỏi giải PUBG đối tác, đúng lúc làn sóng phẫn nộ của cộng đồng đạt đỉnh — đó là lúc ván cờ này bị lật bàn.

Không có cáo thị nào giải thích rõ. Không ai trích dẫn một điều luật cụ thể. Chỉ có một quyết định xuất hiện sau khi mạng xã hội gào lên đòi công lý.

Soopi, nữ streamer Hàn Quốc đang giữ vị trí đối tác chính thức của Krafton, đã cáo buộc hai tuyển thủ Việt Nam stream-sniping — tức xem sóng trực tiếp của đối thủ để định vị vị trí đội trong ván đấu. Cô nói rằng việc bị xem sóng đã ảnh hưởng trực tiếp tới kết quả trận. Cộng đồng Việt Nam phản ứng. Và thay vì một cuộc điều tra có biên bản, thay vì một phiên đối thoại có tài liệu, chúng tôi nhận được một hình phạt được ban hành trong sự im lặng của thể chế.

Người ta gọi là sốc, tôi gọi là bản đồ. Một ván đấu PUBG chỉ là điểm bắt đầu cho một cuộc dịch chuyển hệ giá trị trong cộng đồng esports Việt — Hàn.

Tôi ngồi lại với bản tin và một câu hỏi duy nhất: nếu đây là một giải bóng đá, câu chuyện có kết thúc theo cách này không? Nếu một cầu thủ bị loại khỏi giải vì cáo buộc từ một nhân vật được nhà tổ chức hậu thuẫn, liệu có ai chấp nhận rằng phán quyết được đưa ra chỉ vì đám đông gào to? Câu trả lời là không. Và đó là lý do tôi phải viết bài này.

Muốn hiểu vì sao một mâu thuẫn tưởng như nhỏ trong một giải PUBG đối tác lại có thể biến thành một cuộc khủng hoảng quan hệ Việt — Hàn trong làng esports, phải hiểu cấu trúc của nó trước khi phán xét bất kỳ ai.

PUBG không phải là một trò chơi đội đấu truyền thống như Liên Minh Huyền Thoại hay Valorant. Đây là thể loại Battle Royale — nơi khoảng một trăm người chơi hoặc đội chơi cùng đổ bộ vào một bản đồ rộng, và người cuối cùng đứng vững là người thắng. Chính cấu trúc đó khiến cho stream-sniping trở thành một hành vi có giá trị cạnh tranh cực cao. Trong một trận đồng đội 5v5, biết đối thủ ở đâu chỉ là một phần của thông tin chiến thuật. Trong Battle Royale, biết đội bạn đứng ở ô nào giữa hàng chục đội trên bản đồ mười sáu kilomet vuông là toàn bộ trận đấu. Bởi vậy, hành vi xem sóng đối thủ mang lại lợi thế lớn hơn gấp nhiều lần so với các thể loại khác.

Giải đấu nơi sự việc xảy ra được mô tả là một giải đối tác mang tính giao hữu, vui vẻ — đây là chi tiết cần ghi nhớ, bởi nó là mấu chốt của toàn bộ sự việc. Trong khuôn khổ một giải đấu mà chính ban tổ chức định nghĩa là giao hữu, việc xem sóng của đối thủ được cho phép. Đây là điểm mà phía các tuyển thủ Việt Nam đưa ra như một biện hộ then chốt: họ nói rằng họ đã hỏi xin phép trước. Họ không nói rằng họ không làm. Họ nói rằng họ làm và họ có sự cho phép.

Rồi ban tổ chức loại Himass và TanVuu. Không phải trừng phạt một lần. Mà là rút khỏi giải.

Đây là điểm mà tôi — với tám năm theo dõi ngành esports từ cả hai bờ Thái Bình Dương — xác định là lỗ hổng quản trị nghiêm trọng nhất trong toàn bộ câu chuyện. Esports không phải là tương lai. Nó là hiện tại đang cố gắng giả vờ mình là tương lai. Và tôi ở đây để ghi lại sự giả vờ đó. Bởi vì một ngành công nghiệp đã đến độ tuổi trưởng thành vẫn chưa có được một bộ luật rõ ràng cho hành vi cạnh tranh trong khuôn khổ giải đấu chính thức.

Hãy nhìn vào cấu trúc. Có ba tầng trong vụ việc này: tầng thứ nhất là Krafton — nhà phát hành PUBG, chủ thể đứng trên cùng của chuỗi quyền lực; tầng thứ hai là ban tổ chức giải đấu đối tác — người đưa ra quyết định loại tuyển thủ; tầng thứ ba là các bên tham gia: Soopi với vai trò streamer đối tác và hai tuyển thủ Việt Nam với vai trò người chơi.

Vấn đề ở cấu trúc này là sự chồng lấn quyền lực. Krafton là nhà phát hành cấp phép cho giải đấu. Ban tổ chức là bên được cấp phép, hoạt động trong khuôn khổ quan hệ thương mại với Krafton. Soopi là đối tác chính thức của Krafton. Còn Himass và TanVuu là những người chơi thông thường tham dự giải. Khi ba tầng này xung đột, tầng nào có tiếng nói lớn nhất?

Câu trả lời mà vụ việc phơi ra không phải là tầng nào có luật. Mà là tầng nào có tiếng nói cộng đồng ủng hộ. Điều đó, đối với một ngành thể thao muốn được công nhận là thể thao chuyên nghiệp, là một tin xấu.

Tôi từng viết rằng thể thao điện tử muốn tự nhận mình là thể thao, nhưng nỗi sợ lớn nhất của nó không phải là thiếu kỹ năng — mà là thiếu tòa án. Trong bóng đá, nếu trọng tài sai, có FIFA và các tòa án thể thao. Trong PUBG, nếu một quyết định loại tuyển thủ được đưa ra trong bối cảnh mơ hồ, bạn đi kiện ở đâu? Bạn đăng bài lên mạng xã hội. Bạn chờ nhà phát hành nói. Và nhà phát hành — cho đến thời điểm bài viết này — vẫn chưa lên tiếng.

Đây là chi tiết đáng chú ý nhất: Krafton im lặng. Trong suốt quá trình drama bùng lên rồi leo thang thành làn sóng xóa game, nhà phát hành chưa đưa ra một thông cáo chính thức nào. Sự im lặng đó tự nó là một tín hiệu. Và trong văn hóa esports, sự im lặng của nhà phát hành thường được cộng đồng dịch thành hai nghĩa: hoặc họ đang họp khẩn để tìm cách tháo gỡ, hoặc họ đang chờ xem cơn bão có tự tan hay không.

Trong lúc chờ đợi, cả hai bên đều đã thua. Đây là điểm tôi muốn nhấn mạnh vì nó hiếm khi được nói ra trong các cuộc tranh luận nóng. Himass và TanVuu mất đi suất thi đấu — một thiệt hại cạnh tranh có thể đo đếm. Soopi mất đi các nhà tài trợ, mất đi sự bảo trợ thương mại, và tự yêu cầu được rút tên khỏi danh sách đối tác của Krafton. Cô cũng nói rằng cô bị bắt nạt nghiêm trọng trên Instagram, bị gửi tin nhắn lăng mạ liên tục, và bị chế tạo video deepfake — tức video giả mạo gương mặt và giọng nói bằng công nghệ trí tuệ nhân tạo. Cô vừa trải qua phẫu thuật và không bật camera trong nhiều buổi stream.

Đó không phải là hai bên thua đều nhau trong một ván game. Đó là hai bên thua ở hai mặt trận khác nhau: một bên là tiền tài, một bên là tinh thần.

Và đây là lúc tôi rời khỏi phần phân tích ván đấu để bước vào phần khó nhất, phần mà tôi biết sẽ khiến nhiều người Việt Nam chỉ trích tôi. Nhưng tôi vẫn phải viết.

Có một thực tế ít được nhắc đến: cộng đồng Việt Nam đang là bên có lực lượng công kích đông đảo nhất, nhưng cũng là bên phản ứng nhanh nhất dựa trên thông tin chưa được kiểm chứng. Làn sóng xóa game — hình thức phản đối bằng cách xóa PUBG khỏi máy — được lan truyền khắp nơi. Có những tài khoản đăng hàng nghìn bình luận kêu gọi xóa game. Có những streamer Việt Nam tuyên bố rời bỏ trò chơi.

Nhưng. Và đây là chữ nhưng quan trọng. Trong tất cả các nguồn thông tin tôi đọc được, không có dữ liệu độc lập nào cho thấy quy mô thực tế của làn sóng xóa game tại Việt Nam. Nói cách khác: chúng ta đang phản ứng với một con số mà chúng ta không biết là bao nhiêu.

Điều này không có nghĩa là không có làn sóng. Có. Tôi thấy nó. Tôi đọc được nó. Nhưng giữa sự tồn tại của một làn sóng phẫn nộ trên mạng xã hội và một cuộc khủng hoảng doanh thu thực sự, có một khoảng cách mà giới phân tích — cũng như nhà báo — phải có bản lĩnh để nói ra. COVID bóp nghẹt túi tiền của các tổ chức thể thao, nhưng nó để lộ ra một cánh cửa mà người ta không muốn ai nhìn thấy: cộng đồng nói thì to, còn doanh thu thì chỉ trả lời bằng con số. Trong trường hợp này, chúng ta đang hét rất to, nhưng chưa có con số.

Điều khiến vụ việc trở thành một cột mốc chứ không chỉ là một drama giải đấu là sự bất đối xứng về quyền lực giữa streamer cá nhân và tuyển thủ được quản lý bởi công ty quản lý chính thức. Trong câu chuyện này, phía Himass và TanVuu làm việc thông qua một công ty quản lý chính thức — có hồ sơ pháp lý, có đại diện thương mại, có kênh liên lạc chính thức. Phía Soopi là một cá nhân kiêm nhiếp, làm việc trực tiếp, không có lớp đệm tổ chức giữa cô và cộng đồng.

Điều này dẫn tới một hệ quả mà tôi đã theo dõi trong nhiều năm: streamer cá nhân trong esports là những nút có độ biến động cao nhất, dễ tổn thương nhất trong toàn bộ hệ sinh thái. Họ tạo ra lưu lượng, họ mang lại sức hút cộng đồng, nhưng khi có biến cố, họ không có bộ phận pháp lý đứng ra đàm phán. Họ tự viết thông cáo. Họ tự đọc bình luận. Họ tự xử lý các video deepfake nhắm vào mình. Và khi họ gục, họ gục một mình. Soopi là ví dụ cho điều đó.

Nhưng — và đây là phần tôi bước vào vùng nguy hiểm — Soopi không phải là nạn nhân thuần túy. Đây là điểm mà tôi khác biệt so với các bình luận viên chính thống, những người chọn một phe rồi hô hào theo phe đó.

Trong vụ việc này, bản thân Soopi thừa nhận rằng cô cũng có những điểm sai và cần xin lỗi nhà phát hành cũng như người hâm mộ. Cùng lúc, cô yêu cầu nhà phát hành phải xin lỗi cô. Đây là một thế đứng tự mâu thuẫn — một mặt nhận sai, một mặt đòi người khác nhận lỗi. Trong thể thao chuyên nghiệp, thế đứng đó thường bị phe đối lập khai thác để phá vỡ uy tín của người yêu cầu. Trong văn hóa đàm phán, nó có nghĩa là người yêu cầu đã đổi đòn bẩy lấy cảm xúc.

Tôi nói điều này không phải để dội nước lạnh lên một người phụ nữ đang chịu đựng bắt nạt và deepfake. Tôi nói vì tôi tin rằng sự thật khó chịu vẫn có giá trị hơn sự im lặng lịch sự. Nếu một phóng viên thể thao không thể nói rằng một người đòi được xin lỗi có thể cũng đang sai, thì phóng viên đó đang làm PR chứ không phải làm báo.

Quay lại câu chuyện xem sóng. Nhớ rằng tôi đã đặt vấn đề: đây không phải là câu chuyện có ai gian lận không, mà là câu chuyện một hành vi được cho phép có nên bị trừng phạt ngược lại hay không. Trong luật pháp hiện đại, việc trừng phạt hồi tố một hành vi mà tại thời điểm thực hiện nó không bị cấm được coi là vi phạm nguyên tắc hồi tố. Nguyên tắc này là nền tảng của mọi hệ thống pháp lý. Trong esports, nó hầu như không được viết ra. Và khi nó không được viết ra, người có quyền lực nhất trong phòng sẽ là người quyết định — và ở đây, người có quyền lực nhất trong phòng là người có mối quan hệ thương mại với nhà phát hành.

Có một điểm khác mà tôi không thể bỏ qua, bởi nó nối liền vụ việc này với một mẫu hình rộng hơn. Trong danh sách các tin liên quan, có xuất hiện trường hợp một tuyển thủ Việt Nam tên Eddie gặp vấn đề vì hỗ trợ phiên dịch yếu kém, cùng với drama của giải PUBG Asia Stars. Đọc chúng cạnh nhau, tôi thấy một mô thức vận hành xuyên khu vực đang bị cọ xát ở PUBG — nơi các cấu trúc hỗ trợ cho tuyển thủ Đông Nam Á chưa theo kịp tốc độ tăng trưởng của cộng đồng khu vực. Một sự cố có thể là ngẫu nhiên. Ba sự cố trong cùng một mùa giải là tín hiệu.

Giờ đến phần phản biện chính của tôi, và tôi sẽ nói thẳng.

Giả định lớn nhất mà cộng đồng Việt Nam đang vận hành là: Krafton đang thiên vị đối tác của mình. Nhưng nếu nhìn kỹ vào cấu trúc, giả định đó có thể sai. Krafton có thể đang im lặng vì đây là một sự cố đối tác quá nhỏ so với quy mô toàn cầu của họ, không phải vì họ chọn phe. Việc một streamer đối tác của Krafton bị đối xử theo cách khiến họ phải yêu cầu rút khỏi danh sách đối tác là một tín hiệu ngược lại: nếu Krafton thực sự thiên vị Soopi, cô đã không phải đưa ra yêu cầu đó.

Tôi có thể sai ở đây, và tôi thừa nhận điều đó. Nhưng nếu tôi sai, thì câu chuyện lại càng tồi tệ hơn cho tất cả các bên: nó có nghĩa là không ai kiểm soát được tình hình, kể cả nhà phát hành.

Một giả định nữa mà tôi muốn thách thức: cộng đồng Việt Nam đang coi làn sóng xóa game như một chiến thắng. Nhưng nếu chúng ta nhìn vào bản chất quan hệ đối tác, một khi cộng đồng bắt đầu dùng làn sóng xóa game như vũ khí, họ đang tự đặt mình vào vị thế của bên yếu hơn — bên chỉ có thể đe dọa chứ không thể đàm phán. Vũ khí yếu nhất trong mọi cuộc xung đột là vũ khí mà bạn sẵn sàng dùng ngay từ đầu.

Điều cuối cùng tôi muốn nói là về phe không được lên tiếng trong câu chuyện này: người hâm mộ bình thường ở Việt Nam. Họ là những người đã theo dõi PUBG khu vực trong nhiều năm. Họ là những người đã chờ đợi cơ hội để đội tuyển nước mình có tiếng nói. Và giờ họ thấy cơ hội đó bị chôn vùi trong một cuộc chiến tranh không ai thắng, nơi cả hai phía đều dùng nỗi đau của người khác làm vũ khí tuyên truyền.

Đây là hậu quả mà không ai đang đo đếm: sự dịch chuyển niềm tin. Khi một cộng đồng không còn tin vào luật, họ chuyển sang tin vào cảm xúc. Khi họ chuyển sang tin vào cảm xúc, họ mất đi khả năng phân biệt giữa một sự cố thực sự và một làn sóng tạo dư luận. Và trong môi trường esports, nơi mọi thứ được thúc đẩy bằng tương tác, sự mất khả năng phân biệt đó là lợi ích lớn nhất cho những kẻ muốn lợi dụng cộng đồng.

Một nữ streamer Hàn Quốc bị cáo buộc lợi dụng vị thế đối tác để câu kéo sự chú ý. Một giải đấu bị cáo buộc hành xử theo dư luận thay vì theo luật. Một nhà phát hành bị cáo buộc thiên vị đối tác. Hai tuyển thủ Việt Nam bị loại khỏi giải khi chính họ khẳng định họ được phép làm điều mình đã làm. Một cộng đồng gào lên đòi công lý bằng cách xóa một trò chơi. Và ở giữa tất cả tiếng ồn đó, một người phụ nữ vừa trải qua phẫu thuật đang phải xử lý những video deepfake nhắm vào gương mặt cô.

Không có phe nào sạch. Nhưng cũng không có phe nào thắng.

Một thị trường chuyển nhượng không có tòa án là một thị trường dành cho kẻ mạnh nhất trong phòng. Nhưng kẻ mạnh nhất trong phòng không phải là kẻ đúng nhất. Và cộng đồng thì luôn phải trả giá.

Nếu Krafton không lên tiếng về việc liệu xem sóng đối thủ có được phép hay không, sự việc này sẽ không được giải quyết ở cấp độ của nó. Nó sẽ trở thành một tiền lệ mờ, được các bên nhớ tới trong mỗi cuộc tranh cãi tiếp theo, và mỗi lần như vậy, nó lại ăn mòn thêm một phần niềm tin mà cộng đồng đáng lẽ phải dành cho nhà phát hành.

Trong khi đó, tôi khuyên cộng đồng Việt Nam một điều có thể không được lòng ai: hãy chờ con số trước khi gọi tên một cuộc khủng hoảng. Bởi nếu bạn gọi quá nhiều cuộc khủng hoảng giả, thì đến cuộc khủng hoảng thật, không ai còn nghe bạn nữa. Và đó mới là thua thật.

Điều tôi muốn thấy tiếp theo không phải là một lời xin lỗi. Tôi muốn thấy một văn bản. Một điều luật được viết ra, được công bố trước giải đấu, nói rõ rằng xem sóng đối thủ là được phép hay bị cấm, và nếu bị cấm thì hình phạt là gì. Khi có văn bản đó, mọi cuộc tranh luận sẽ dừng lại ở cấp độ luật. Không có văn bản đó, mọi cuộc tranh luận sẽ tiếp tục ở cấp độ cảm xúc, và cảm xúc thì không bao giờ kết thúc.

Câu hỏi tôi để lại cho Krafton không phải là họ sẽ xử lý vụ việc này như thế nào. Mà là họ có hiểu rằng sự trưởng thành của một môn thể thao được đo bằng chất lượng của những cuốn luật chứ không phải bằng số lượng người chơi hay không.