Bóng bàn nữ Việt Nam và những phút không ai đếm

Đã mười giờ tối, nhà thi đấu cấp tỉnh chỉ còn hai chiếc bàn sáng đèn. Ở bàn số ba, một tay vợt nữ hai mươi mốt tuổi đánh bóng vào chiếc máy bắn tự chế đặt nghiêng trên mặt bàn. Tiếng bóng chạm gỗ đều đến mức tôi nghe được cả nhịp thở của cô giữa hai lần bắn. Bốn chiếc bàn còn lại đã tắt điện, ghế nhựa xếp chồng cao quá đầu người. Tôi ngồi ở hàng ghế thứ tư suốt hai giờ mà không mở máy ghi âm. Cô không nổi tiếng. Nhưng tôi đã thấy cả một thế giới trong từng phút dự bị. Sáu tháng qua, tôi theo một mùa giải bóng bàn nữ Việt Nam bằng cách ở lại sau mỗi trận, đợi các tay vợt thay đồ, rồi đi bộ cùng họ ra bãi xe. Cách làm đó khiến tôi chậm hơn các đồng nghiệp ở bàn ghi điểm. Nó cũng cho tôi thứ mà bảng tỉ số không bao giờ có: những khoảng lặng. Bóng bàn Việt Nam có một nghịch lý nằm ngay ở tầng nền. Đây là môn dễ tiếp cận nhất trong nhóm đối kháng: một chiếc bàn, hai cây vợt, một quả bóng, và bất cứ hành lang chung cư nào cũng đủ chỗ. Nhưng khi bước ra đấu trường quốc tế, khoảng cách giữa Việt Nam và nhóm đầu châu Á được đo bằng số năm huấn luyện chuyên nghiệp, chứ không phải bằng kỹ thuật cơ bản. Tại SEA Games, bóng bàn có bảy nội dung huy chương: đồng đội nam, đồng đội nữ, đơn nam, đơn nữ, đôi nam, đôi nữ và đôi nam nữ. Tại Olympic, số nội dung là năm. Hai mức ấy vạch ra một vùng rộng ở giữa, và phần lớn sự nghiệp của các tay vợt nữ Việt Nam diễn ra đúng trong vùng đó. Những cái tên từng đưa bóng bàn nữ Việt Nam lên bản đồ khu vực, như Mai Hoàng Mỹ Trang hay Nguyễn Thị Nga, đều gắn với các kỳ SEA Games. Thế hệ kế tiếp đang tập luyện trong những nhà thi đấu như nhà thi đấu tôi ngồi tối hôm đó. Trong sáu tháng theo dõi, ba điều đọng lại, và cả ba đều nằm ngoài bảng tỉ số. Khối lượng tập là thứ tôi viết xuống nhiều nhất. Một tay vợt nữ ở nhóm tuyển quốc gia tập từ năm đến sáu buổi mỗi tuần, mỗi buổi hai đến ba giờ, chưa tính các buổi thể lực. Nhưng số trận quốc tế chính thức của cô trong một năm thường đếm trên đầu ngón tay. Tập nhiều mà đấu ít tạo ra một dạng mòn khác: kỹ thuật chững lại ở mức an toàn, vì không có đối thủ lạ buộc cô phải phá cách. Song song với đó là bài toán chi phí. Một cốt vợt thi đấu tốt có giá từ một triệu đến hơn mười triệu đồng, và mỗi tay vợt thường mang theo hai đến ba cây. Mặt vợt mới là khoản hao mòn thường xuyên: cao su mất độ bám sau khoảng bốn mươi đến sáu mươi giờ đánh bóng, nghĩa là với cường độ tập của tuyển quốc gia, một mặt vợt có thể hết vòng đời trong vài tuần. Nhân với hai mặt trên mỗi cây vợt, đó là một dòng chi phí chảy đều đặn quanh năm mà không hợp đồng tài trợ nào ở Việt Nam đủ sức phủ hết. Nhưng thứ quyết định tất cả nằm ở lịch thi đấu. Hệ thống xếp hạng của Liên đoàn Bóng bàn Thế giới tính điểm theo giải và theo vòng đấu, và suất dự các giải lớn phụ thuộc vào thứ hạng đó. Một tay vợt muốn leo hạng phải đi thi đấu quốc tế đều đặn. Muốn đi thi đấu đều đặn phải có kinh phí. Muốn có kinh phí phải có thành tích. Vòng tròn này khép lại rất nhanh với những người không xuất phát từ một trung tâm lớn. Tôi từng ngồi nói chuyện với một tay vợt nữ hai mươi bảy tuổi, người đã bốn năm không được dự một giải quốc tế nào ngoài khu vực. Cô nói với tôi một câu mà tôi ghi nguyên văn vào sổ: "Em không sợ thua. Em sợ nhất là không ai xếp em vào bảng đấu để em được thua." Câu đó giải thích vì sao tôi dành nhiều thời gian ở hành lang băng ghế dự bị hơn là ở khu vực phỏng vấn sau trận. Thế giới nhớ đội vô địch, còn tôi nhớ cách họ ôm nhau sau trận thua. Sau một trận bán kết thua sát nút, cả đội ngồi im trong phòng thay đồ gần hai mươi phút. Không ai khóc. Một người buộc lại dây giày ba lần. Một người khác lau mặt bàn bằng khăn giấy dù nó đã sạch. Tôi ngồi ở góc, không hỏi gì, và đó là buổi phỏng vấn hữu ích nhất trong mùa giải. Còn một điều mà bảng thống kê không nói: các tay vợt nữ thường được xếp đánh nhiều nội dung hơn đồng nghiệp nam trong cùng một kỳ SEA Games. Đánh đôi, đánh đồng đội, đánh đơn. Mỗi nội dung cộng thêm một lịch thi đấu, một chấn thương tiềm tàng, và một cơ hội huy chương. Bảng phân bổ nội dung cho thấy một điều ít được nói ra: bóng bàn nữ đang gánh nhiều kỳ vọng huy chương hơn, nhưng nhận được ít hơn về đầu tư dài hạn. Ở đây tôi muốn tách khỏi cách kể chuyện quen thuộc. Câu chuyện bóng bàn nữ Việt Nam thường được kể theo hai lối. Một là lối tài năng: cô gái nghèo, cây vợt cũ, tấm huy chương vàng. Hai là lối thất bại: thiếu bản lĩnh, tâm lý yếu, thua ở loạt điểm quyết định. Cả hai lối đều đặt gánh nặng lên cá nhân và bỏ qua cấu trúc phía sau. Cấu trúc ấy gồm ba tầng. Tầng thứ nhất là số lượng giải trong nước đủ để duy trì mật độ thi đấu. Tầng thứ hai là lịch quốc tế giá rẻ cho nhóm hai mươi đến bốn mươi trên bảng xếp hạng khu vực. Tầng thứ ba là hợp đồng tài trợ dài hạn gắn với chu kỳ bốn năm, chứ không gắn với một tấm huy chương. Bóng bàn Việt Nam đang thiếu cả ba, và thiếu tầng thứ ba nhiều nhất. Giá trị thương mại và giá trị thi đấu của môn này lệch nhau theo hướng bất lợi. Một trận chung kết SEA Games có khán giả, có sóng truyền hình, có nhà tài trợ đứng sau bàn. Buổi tập lúc mười giờ đêm thì không có gì. Nhưng chính buổi tập đó quyết định kết quả của trận chung kế tiếp. Truyền thông trả tiền cho khoảnh khắc, hệ thống phải trả tiền cho quãng thời gian trước đó. Ở Việt Nam, người trả cho quãng thời gian ấy phần lớn là gia đình các vận động viên. Tôi không viết về quả bóng nhựa. Tôi viết về những người đuổi theo nó. Sau sáu tháng, điều tôi tin là bóng bàn nữ Việt Nam đang đi đúng đường nhưng với quá ít người đi cùng. Nếu mỗi tay vợt nữ trong nhóm tuyển quốc gia có được một lịch thi đấu quốc tế đều đặn hơn và một hợp đồng trang bị đủ dài, thứ thay đổi sẽ không nằm ở kỹ thuật. Nó nằm ở chỗ: các cô không còn phải chọn giữa tập luyện và trang trải. Và những phút không ai đếm, cuối cùng, sẽ được đếm.