Phòng thủ Scandinavia và cuộc đua tiết kiệm thời gian của làng cờ nghiệp dư

Ở một câu lạc bộ cờ nhỏ trong con hẻm gần ga tàu điện ngầm, tôi ngồi nhìn một người đàn ông trung niên mở lại đoạn video hướng dẫn khai cuộc trên chiếc máy tính bảng đã xước mờ. Ông không tua. Ông để nguyên sáu mươi phút, tai nghe cắm chặt, một ngón tay đặt hờ trên quân Mã đen như thể đang giữ một con vật nhỏ sắp sổng chuồng. Khi đoạn video kết thúc, ông ngẩng lên và nói với tôi một câu tôi ghi lại nguyên văn: "Tôi không có thời gian học ba trăm biến. Tôi chỉ cần biết mình nên đi nước nào."

Đoạn video ấy dạy Phòng thủ Scandinavia, khai cuộc mà bên Đen trả lời 1.e4 bằng 1...d5. Người trình bày là Kiện tướng Quốc tế Andrew Martin, một Giảng viên Cấp cao của FIDE. Sản phẩm dài đúng sáu mươi phút, và lời chào hàng gói gọn trong một ý: học xong là dùng được ngay trong ngày. Tôi ngồi lại rất lâu sau buổi tập hôm ấy, tự hỏi điều gì khiến một người từng nghiên cứu cờ nghiêm túc lại chọn cách học nhanh đến vậy.

Phòng thủ Scandinavia không phải phát minh mới. Nó thuộc nhóm khai cuộc ổn định, nơi bên Đen chấp nhận đổi con tốt trung tâm sớm để lấy một cấu trúc gọn gàng, ít lý thuyết, dễ nhớ. So với những hệ thống hiếu chiến như Sicilian hay 1...e5, vốn ngốn hàng trăm giờ phân tích, Scandinavia bán cho người chơi một thứ khác: sự tiết kiệm. Trong bảng xếp hạng ngầm của giới khai cuộc, nó nằm ở tầng công cụ, được tôn trọng, chơi được, nhưng không phải vũ khí chủ lực ở đỉnh kim tự tháp.

Lý do của lựa chọn ấy nằm ở áp lực lý thuyết. Một kỳ thủ câu lạc bộ hôm nay phải đối mặt với kho biến khai cuộc phình to theo từng giải đấu, được các động cơ máy tính cập nhật liên tục. Người ta không còn đủ thời gian để ghi nhớ, và càng không đủ thời gian để hiểu. Vì vậy họ tìm đến những hệ thống học được trong một buổi tối. Sản phẩm của Martin đánh trúng nhu cầu đó: một video, một hệ thống, một buổi tối.

Điều đáng chú ý là cách sản phẩm tự định vị. Nó viện dẫn hai điểm tựa uy tín. Một là tấm chứng chỉ Giảng viên Cấp cao FIDE của Martin, dấu chứng của năng lực sư phạm chứ không phải sức mạnh thi đấu. Hai là lời khẳng định rằng Magnus Carlsen, đương kim kỳ vương thế giới, từng dùng ý tưởng này để thắng. Hai điểm tựa ấy ghép lại thành một câu chuyện hấp dẫn: một hệ thống khiêm tốn nhưng có huyết thống hoàng gia.

Điểm hấp dẫn của Scandinavia nằm ở chỗ nó buộc đối thủ phải làm việc. Bên Đen từ bỏ chút không gian và nhịp độ ngay từ nước đầu, đổi lại một thế trận mà mọi quân cờ đều có nhà rõ ràng. Giá trị thật của Phòng thủ Scandinavia không nằm ở việc nó mạnh, mà ở việc nó buộc đối phương phải tự giải bài toán họ chưa từng chuẩn bị. Người chơi câu lạc bộ đổi lấy sự an tâm bằng cách chấp nhận một thế trận hơi thấp hơn, miễn là không bị cuốn vào vũ điệu lý thuyết mà họ không thuộc. Sai lầm lãng mạn nhất của tôi là tin rằng quân cờ biết làm thơ, nên tôi luôn tin vào những hệ thống dạy người ta cách thở thay vì cách thuộc lòng.

Nhưng ở đây xuất hiện một khoảng trống lớn. Đoạn quảng cáo khẳng định rằng khó có thể tin bên Trắng giành được lợi thế. Đó là một ý kiến, không phải một chứng minh. Không có đánh giá của động cơ, không có chỉ số sai số trung bình, không có số liệu thắng hòa thua, không có số ván đấu trong cơ sở dữ liệu. Ngược lại, đánh giá chủ lưu từ lâu vẫn cho rằng Scandinavia nhượng cho Trắng một lợi thế nhỏ nhưng có thật về không gian và nhịp độ. Khác biệt giữa hai cách nhìn ấy không được giải quyết bằng phân tích, mà bằng lời trấn an.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các giải đấu của tôi trong nhiều năm, những sản phẩm kiểu này thường giấu đi phần khó nhất. Một giáo trình khai cuộc đầy đủ dạy bạn trả lời mọi ngả đường then chốt. Một video sáu mươi phút dạy bạn một kế hoạch. Cả hai đều có chỗ đứng, nhưng chúng phục vụ hai kiểu người: người muốn an toàn tuyệt đối và người muốn an tâm tức thì. Cái giá của sự tiết kiệm là những nhánh phản công mạnh nhất của bên Trắng, đặc biệt là các phương án chiếm không gian sớm, gần như không xuất hiện trong lời giới thiệu.

Đây là lúc cần một chi tiết khô khan, thuộc về thế giới thực: trong một sản phẩm dạy học, số phút không đo bằng số biến. Sáu mươi phút có thể chứa một hệ thống trọn vẹn, hoặc chỉ chứa phần dễ nhất của nó. Người mua không có cách nào phân biệt nếu không tự kiểm tra lại bằng động cơ hoặc cơ sở dữ liệu.

Và có một điều kỳ lạ hơn nằm ở phần tiêu đề. Bản tin gốc được đăng với dòng tít nói về việc Đại hội đồng FIDE thông qua một nghị quyết liên quan đến việc rút ngắn thời gian thi đấu. Nhưng toàn bộ phần nội dung phía dưới không hề nhắc tới FIDE, không nhắc tới nghị quyết, không nhắc tới thời gian thi đấu. Nó chỉ nói về một video dạy Phòng thủ Scandinavia. Hai chủ đề rời rạc nằm cạnh nhau trong cùng một văn bản.

Nếu tiêu đề ấy là thật, nó là một tín hiệu quản trị quan trọng, chạm tới mọi giải đấu đỉnh cao và mọi cấu trúc đánh tiebreak. Còn nếu nó chỉ là một dòng tít gắn nhầm, người đọc đang bị dẫn từ tin tức quản trị sang một trang bán hàng. Dù theo hướng nào, người đọc cũng bị bỏ lại giữa hai câu chuyện mà không câu chuyện nào được kể trọn vẹn. Khán phòng trống vẫn giữ nguyên tiếng gõ đồng hồ của những ván cờ đã khuất, và tôi nghe thấy điều đó rõ hơn cả tiếng rao hàng.

Điều đáng nói là chủ đề tiết kiệm thời gian lại chính là sợi chỉ xuyên suốt cả hai. Một bên là cơ quan quản lý cờ vua bàn về việc rút ngắn thời gian. Một bên là một khai cuộc được bán như giải pháp tiết kiệm thời gian học. Sự trùng hợp ấy có thể là vô tình, nhưng nó phản ánh một xu hướng có thật: làng cờ nghiệp dư đang phản ứng lại tình trạng quá tải lý thuyết.

Tôi vẫn giữ nguyên câu hỏi của người đàn ông ở câu lạc bộ. Sẽ có ngày, một kỳ thủ trẻ lớn lên cùng những video sáu mươi phút ấy bước vào một giải đấu nghiêm túc, và người ta sẽ biết liệu sự tiết kiệm có nuôi nổi tham vọng hay không. Sau ba thập kỷ cầm bút, tôi nhận ra mình chưa từng viết về thể thao, mà chỉ viết về cách con người ta chọn học một điều gì đó trước khi thời gian kịp lấy đi cơ hội.