Pha chạm bóng đầu tiên: Nơi bóng chuyền đỉnh cao bắt đầu và ít ai nhìn

Trong trận đấu tôi ngồi ở khu ghế thứ mười một của một nhà thi đấu tỉnh lẻ, quả phát bóng của đối phương lao qua lưới với độ xoáy ngược cắm xuống vạch cuối sân. Tiếng vỗ tay chỉ bùng lên ở khoảnh khắc cuối, khi chủ công lao lên không và đập quả bóng xuống sàn gỗ. Không một tiếng vỗ tay nào dành cho pha chạm bóng đầu tiên. Người đỡ bóng đứng ở đó, khuỵu gối, hai cánh tay tạo thành một mặt phẳng im lặng, để quả bóng nảy lên rồi bay về đúng vị trí mà người chuyền hai đã chờ sẵn. Cô ấy không nhìn khán đài. Cô ấy nhìn trái bóng rời khỏi tay mình, như thể cả trận đấu được quyết định ngay ở giây phút ấy.

Và tôi tin nó đúng là như vậy.

Tôi đã đếm. Trong một set đấu chuyên nghiệp, có khoảng bốn mươi đến sáu mươi pha chạm bóng đầu tiên. Mỗi pha trong số đó kéo theo một hệ quả về nhịp điệu và chất lượng của hàng công phía sau. Một pha đỡ bóng hoàn hảo, đưa bóng ngắn và cao vào đúng vùng, cho phép người chuyền hai tung ra toàn bộ thực đơn chiến thuật: đập biên, đập sau vạch ba mét, đập nhanh ở giữa lưới. Một pha đỡ bóng lệch đi vài phân, và người chuyền hai buộc phải đưa bóng ra biên trong tình thế hàng chắn đối phương đã dàn xong. Cùng một đội, cùng những con người, nhưng chất lượng của cú chạm bóng đầu tiên quyết định họ đang chơi bóng chuyền hay đang chống đỡ nó.

Đó là phần của trận đấu mà máy quay ít khi dừng lại.

Ở Việt Nam, nơi bóng đá chiếm gần hết khoảng trống trên mặt báo thể thao, bóng chuyền vẫn sống một cuộc đời lặng lẽ đáng kinh ngạc. Các giải vô địch quốc gia vẫn diễn ra đều đặn, các đội bóng vẫn tập hai buổi mỗi ngày, các cầu thủ vẫn ghi điểm trong những nhà thi đấu đầy khán giả, nhưng phần lớn câu chuyện của họ không đi qua cửa tòa soạn. Và trong khoảng trống ấy, thứ bị lãng quên nhiều nhất lại chính là phần quan trọng nhất: cách một đội bóng giữ cho quả bóng đầu tiên không rơi xuống.

Người ta đo bóng chuyền bằng những chỉ số nằm ở cuối một pha bóng: số điểm, số lần đập bóng thành công, số điểm chắn. Những chỉ số ấy nằm ở nơi ánh đèn chiếu rọi, nơi khán đài gào lên, nơi bản tin buổi tối chọn đưa vào. Còn chỉ số nằm ở đầu một pha bóng, tỉ lệ đỡ bóng hoàn hảo, hay còn gọi là perfect-pass rate, lại hiếm khi xuất hiện trên bảng điểm công cộng.

Trong bóng chuyền, mỗi đội có sáu người trên sân và luân chuyển vị trí theo một thứ tự nhất định sau mỗi lần đổi quyền phát bóng. Có những vòng luân chuyển khi cả hai chủ công đều đứng ở hàng sau, nghĩa là trên lưới chỉ còn hai mũi tấn công thực sự. Đó là điểm yếu cấu trúc mà mọi huấn luyện viên đối phương đều biết. Cách duy nhất để một đội sống sót qua những vòng xoay ấy là giữ được chất lượng đỡ bóng đủ tốt để người chuyền hai vẫn có thể phân phối bóng, thay vì buộc ai đó phải đập trong tình thế không thể đập.

Điều này đưa tôi đến một phép phân loại mà giới phân tích gọi là đánh bóng ngoài hệ thống. Đó là pha đập xảy ra sau một cú chạm bóng đầu tiên không đạt yêu cầu. Lúc ấy, chiến thuật biến mất. Không còn thực đơn. Chỉ còn một người, một quả bóng, và một hàng chắn đã biết trước bóng sẽ đi đâu. Những pha như thế thường kết thúc theo một trong hai cách: một điểm thắng cá nhân xuất sắc, hoặc một cú đập bị chặn trở lại sàn nhà.

Mùa giải thường niên đang ở đoạn giữa, khoảng thời gian mà các đội không còn đủ sức để nói dối chính mình. Sau khi những vòng đấu đầu tiên đi qua, vấn đề về thể lực và cấu trúc bắt đầu lộ ra dưới bảng xếp hạng, và không nơi nào chúng lộ rõ hơn ở hàng phòng ngự. Một đội có thể thắng bằng cảm hứng trong một trận. Họ không thể thắng bằng cảm hứng qua mười trận, vì vai, gối, và đặc biệt là sự tập trung trong từng pha đỡ bóng sẽ hao mòn theo cách mà bảng điểm không đo được.

Hơn mười lăm năm theo dõi bóng chuyền từ trên khán đài dạy tôi rằng: đội bóng mạnh nhất không phải đội đập hay nhất, mà là đội ít khi để quả bóng đầu tiên rơi xuống nền nhà trong thế chông chênh.

Hãy lấy một ví dụ mà mọi khán giả đều từng thấy mà không nhận ra. Trong một set, đội A kiểm soát thế trận, đập nhiều hơn, ghi điểm nhiều hơn, và dẫn trước đến giữa set. Rồi đến lượt phục vụ của một cầu thủ đối phương có cú giao bóng nặng. Đột nhiên, tỉ lệ đỡ bóng hoàn hảo của đội A rơi xuống. Không hẳn vì đội B mạnh hơn. Mà vì quả giao bóng của họ ở một mức mà đội A chưa từng gặp trong suốt set đấu ấy.

Khi tỉ lệ đỡ bóng hoàn hảo giảm, người chuyền hai mất đi khả năng chạy chiến thuật phức tạp. Hàng chắn đối phương nhận ra điều đó nhanh hơn bất kỳ ai. Họ chuyển từ phòng ngự rải rác sang phòng ngự tập trung. Và khi hàng chắn dàn đúng, chủ công tốt nhất của đội A bắt đầu đập vào tường chắn.

Điều khán giả nhớ lại là cú đập bị chặn. Điều thực sự xảy ra là một cú đỡ bóng rơi lệch ở đầu pha, cách cú đập ấy hai giây nhưng xa cả một trận đấu. Người ta nhớ pha bóng kết thúc, còn tôi lại nhớ nhất những gì xảy ra ở khoảnh khắc quả bóng vừa rời tay người giao. Đó là nơi trận đấu được viết, và cũng là nơi nó thường bị viết sai.

Vì thế, khi đọc một bản thống kê trận đấu, tôi luôn tìm tỉ lệ đỡ bóng hoàn hảo trước tiên. Đó là chỉ số trung thực nhất về sức khỏe thật của một đội. Số điểm có thể bị thổi phồng trong một trận. Tỉ lệ đỡ bóng hoàn hảo, cộng với số lần chạm bóng đầu tiên bị lỗi, cho tôi biết đội ấy đang thực sự chơi bằng hệ thống hay bằng may mắn của cá nhân.

Có một thứ tôi gọi là khoảng trống không được ghi lại. Đó là khoảng thời gian nửa giây giữa lúc quả giao bóng rời tay đối phương và cú chạm bóng đầu tiên. Trong nửa giây ấy, một cầu thủ phải đọc độ xoáy, đoán điểm rơi, điều chỉnh bước chân, hạ thấp trọng tâm. Không có máy quay nào chậm lại cho nửa giây ấy. Nhưng đó là nơi phần lớn các trận đấu bóng chuyền chuyên nghiệp được quyết định.

Có một niềm tin phổ biến trong cách chúng ta xem bóng chuyền: đội nào có chủ công mạnh nhất sẽ thắng. Điều đó đúng trong một trận, và sai trong một mùa giải.

Tôi đã dành nhiều năm ghi chép về những cầu thủ ít được nhắc tên, những libero, những người đỡ bóng phía sau, những người chuyền hai làm công việc mà chỉ đồng đội hiểu giá trị. Và điều tôi học được là: khi một đội có được hệ thống đỡ bóng tốt, sự vĩ đại của cá nhân trở nên được phép. Khi hệ thống ấy vỡ, cả chủ công xuất sắc nhất cũng trở thành người hứng chịu những quả bóng chắn mà không ai hiểu vì sao.

Điểm mù của ký ức tập thể nằm ở đây. Chúng ta ghi nhớ người ghi điểm cuối cùng, và quên người giữ cho pha bóng có thể bắt đầu. Trong mỗi bản tin kết quả, dòng tiêu đề luôn thuộc về người đập bóng xuống sàn. Nhưng người đứng sau vạch ba mét, với hai cánh tay đã tê mỏi sau bốn set, lại là người cho cả trận đấu một cơ hội để trở nên đẹp đẽ.

Có lần, trong một phòng họp báo gần như trống, một hậu vệ giải nghệ nói với tôi rằng anh không nhớ nổi một điểm nào mình từng ghi, nhưng nhớ từng pha bóng hoàn hảo mình từng đỡ. Anh nói điều đó như một lời xin lỗi, như thể những ký ức ấy ít giá trị hơn. Tôi không nghĩ vậy. Một cầu thủ giải nghệ không bao giờ rời sân, anh ta chỉ bước sang một cõi khác, nơi chỉ có anh và quá khứ, và trong cõi ấy, người ta thường hiểu ra phần ký ức nào mới là phần đã cứu cả đội.

Đó là mặt trái của sự hào nhoáng. Chúng ta săn tin chuyển nhượng để tin rằng mọi tổn thương cũng có thể được hàn gắn bằng một chữ ký, rằng một bản hợp đồng đắt giá sẽ vá được hàng phòng ngự đang rách. Nhưng hệ thống đỡ bóng không mua được bằng tiền chuyển nhượng. Nó chỉ xây được bằng hàng nghìn buổi tập buổi sáng, khi không ai nhìn, bằng việc một con người học cách xê dịch nửa bước chân về phía trước để quả bóng bay đi đúng chỗ.

Trong bóng chuyền, quả bóng luôn bắt đầu từ một đôi tay. Trước khi nó được đập xuống sàn, nó từng nằm trong một pha chạm bóng đầu tiên mà khán đài quên nhớ. Nếu bạn muốn biết một mùa giải sẽ kết thúc ở đâu, đừng bắt đầu bằng danh sách những người ghi điểm. Hãy bắt đầu bằng tên những người đỡ bóng, và xem người ta có đang giữ cho họ đứng vững không.

Sân vắng không xóa trận đấu, nó chỉ biến tiếng vỗ tay thành nỗi nhớ mang hình dạng một cầu thủ lặng lẽ cởi giày. Và trong khoảng lặng sau khi ánh đèn tắt, phần ký ức tôi giữ lại không phải là khoảnh khắc quả bóng rơi xuống sàn nhà đối phương, mà là khoảnh khắc trước đó hai giây, khi một người khuỵu xuống và đưa tay ra đón một thứ mà không ai kịp thấy.